امروز که اول اردیبهشت ماه جلالی است و در تقویم ملٌی ما علاوه بر «روز سعدی» عنوان «روز نثر فارسی» نیز لحاظ شده است.

اگر بخواهیم در باب فضیلت نثر فارسی سخن برانیم تردیدی نیست که سعدی شیرازی در زمرۀ معلمان این نثر در مکاتب زبانی ما قرار دارد.

شاید بتوان ادعا کرد که در ستایش آثار او از جمله نثر شیخ شیراز بهترین توصیف در دیباچۀ گلستان است:« ذکر جمیلش در افواه عوام افتاده، صیت سخنش در بسیط زمین رفته، فصل الجیب حدیثش که همچون شکر می خورند و رقعه منشآتش که چون کاغذ زر می برند.»

افق روشن فکری، هنری و زبانی سعدی در اعصار پس از او چنان بوده که تاکنون ۶۳ بار به تقلید از نثر گلستان سعدی آثاری به نگارش در آمده است، کاری به کیفیت زبانی و هنری آن آثار ندارم امّا زنده بودن نثر سعدی در دوران های مختلف و عزم راسخ ادبای قرون پس از حیات او در رابطه با تقلید از نثر گلستان خود آفتابی روشن در انکار غروب نثر ماندگار سعدی در گلستان است.

هر چند در بحث نوع مضامین اینگونه تقلیدها از نثر گلستان حرف هایی برای گفتن باقی می ماند اما در سده های اخیر «پریشان» قاآنی شیرازی و یا «منشآت» قائم مقام فراهانی و در پی آن نثر «خرابات» اثر میرزا علی معین الشریعه مشهور به فقیر اصطهباناتی و «التفاصیل» فریدون توللی با ارائه آثاری تقلید نثر گلستان سعدی را در کارنامه ادبی خود ثبت کرده اند.

در این وادی البته باید از بهره مندی و الهام از آثار سعدی بر دیگر پژوهشگران برون مرزی نیز اذعان کرد، چنانچه امرسون شاعر، نویسنده و اندیشمند آمریکایی می نویسد:« سعدی به زبان همه ملل و اقوام عالم سخن می گوید و گفته های او مانند هومر، شکسپیر،سروانتس و مونتی، همیشه تازگی دارد».

«ارنست رنان» زبان شناس نویسنده فرانسوی نیز از دیگر ستایشگران آثار سعدی می نویسد:« ذوق سلیم و تزلزل ناپذیر او [سعدی] لطف و جذبه ای که به روایاتش روح و جان می بخشد، لحن سخریه آمیز و پرعطوفتی که با آن معایب و مفاسد بشریت را ریشخند و طعن می کند، این همه اوصاف که در نویسندگان شرقی به ندرت جمع می آید، او را در نظر ما عزیز می دارد».

ستایش و تعظیم سعدی شیرازی در بیرون از مرزها بی نهایت است و از دیگر اشخاص هم می توان نظیر« باریه دومنار» (مترجم بوستان سعدی به زبان فرانسوی) و «نیکلسون» انگلیسی که شعری در ثنای سعدی سروده است، نام برد.

جدای نثر پر لطف «گلستان» نظم دقیق «بوستان» هم اقیانوسی بیکران از اصول اخلاقی و به تعبیر امروزی «آموزش و پرورش» است، نکاتی با تکیه بر استنادهای عقلی و نقلی که هر آینه راهکار و چراغ روشن مسیر زندگی بشر در ادوار پس از سعدی شیرازی بوده است.

و به راستی که این پیامبر شعر فارسی رسالت عظیم خود را در سیطرۀ زبان و فرهنگ کهن ما نقشی بی بدیل ایفاء کرده است.

صفدر دوام

اول اردیبهشت ۱۴۰۵

منابع:

کلیات سعدی، تصحیح محمد علی فروغی، انتشارت هرمس

«مقام سعدی در ادبیات فرانسه» جلال ستاری، ۱۳۴۸